Hoe spanning zich opslaat in je lichaam (en wat dat later doet)

Spanning laat sporen na

Wanneer je lichaam reageert op stress, spannen spieren zich aan als voorbereiding op actie. Dat is de bedoeling. Het probleem ontstaat niet bij de aanspanning zelf, maar bij wat er daarna niet gebeurt: de ontspanning.

In een acute situatie, als het gevaar voorbij is, zou het lichaam de opgebouwde spanning ontladen. Dieren doen dit letterlijk: na een vlucht voor een roofdier trillen ze, schudden ze hun vacht, bewegen ze de spanning eruit.

De fysiologische cyclus wordt voltooid.

Mensen onderdrukken dat. Ze zitten in de volgende vergadering. Ze rijden naar huis. Ze eten, kijken televisie, gaan slapen. De situatie is voorbij, maar de lichamelijke reactie is niet voltooid. De spanning die is opgebouwd, heeft nergens naartoe.

Ze zakt iets, maar niet helemaal. En de volgende dag komt er een nieuwe laag bovenop.

Dag na dag, week na week, bouwt het lichaam een toestand op die onderzoekers aanduiden als allostatic load: de cumulatieve slijtage die chronische stress veroorzaakt in spieren, zenuwstelsel, hormoonhuishouding en immuunsysteem.

Het is geen plotseling moment. Het is een geleidelijke verzwaring die lange tijd onzichtbaar blijft.

Waar spanning gaat wonen

Niet elke spier houdt spanning even makkelijk vast. Er zijn plekken in het lichaam die als het ware gespecialiseerd zijn in het opslaan van onopgeloste stress.

De trapezius, de grote spier die van nek naar schouder loopt, is voor de meeste mensen de eerste plek. Niet voor niets spreekt men van “de wereld op je schouders dragen.” Deze spier reageert direct op sociale druk, op hiërarchische spanning, op het gevoel van verantwoordelijkheid.

Bij mensen met chronische werkstress is hij bijna altijd in een lichte basiscontractie, ook als ze “ontspannen.”

De kaak is de tweede plek. Veel mensen klemmen hun kaken overdag zonder het te merken, en malen ‘s nachts met hun tanden. De kaakspier is gekoppeld aan het onderdrukken van expressie: wat niet gezegd wordt, wordt vastgehouden.

Jarenlang niet durven zeggen wat je eigenlijk wil, wat dat kost.

De diepe buikspieren en het middenrif zijn een derde gebied. Het middenrif, de ademspier, trekt samen onder stress en zorgt ervoor dat de ademhaling hoog en oppervlakkig wordt. Als die contractie chronisch wordt, verandert de basisademhaling structureel.

De buik beweegt niet meer mee bij het ademen. De adem blijft hangen in de borst. En dat heeft op zijn beurt weer effect op het zenuwstelsel, omdat diepe buikademhaling een directe activator is van het parasympatische systeem.

Het lichaam leert wat het herhaaldelijk doet

Hier is het inzicht dat veel mensen missen: spieren hebben geheugen.

Als een spier lang genoeg in een bepaalde stand staat, verliest het zenuwstelsel het signaal dat er spanning is. De contractie wordt als neutraal geregistreerd. De spier blijft aangespannen, niet omdat er een actieve stressor is, maar omdat het lichaam de spanning als normaal is gaan beschouwen.

Somatisch therapeut Thomas Hanna noemde dit sensory-motor amnesia: het verlies van bewust contact met chronisch gecontraheerde spieren. Je voelt de spanning niet meer, niet omdat hij er niet is, maar omdat het zenuwstelsel hem niet meer als afwijkend registreert.

Hij is gewoon hoe het aanvoelt.

Dat is precies waarom mensen zeggen: “Ik ben niet gespannen, ik voel niets.” Ze voelen niets omdat het lichaam zich heeft aangepast aan een verhoogde basisspanning. De maatstaf voor ontspanning is verlaagd.

Wat nu als rust telt, was vroeger mild gespannen.

Wat dat later doet

De gevolgen zijn niet meteen zichtbaar, maar ze komen.

Chronische spierspanning leidt zonder interventie tot pijn: nek- en schouderklachten, hoofdpijn die vanuit de spieren komt, rugpijn die niet verklaard wordt door houding of beweging alleen. Het immuunsysteem wordt onderdrukt door de aanhoudend verhoogde cortisolwaarden.

De slaap verslechtert, want een lichaam in permanente lichte paraatheid bereikt minder goed de diepe slaapfasen waarin herstel plaatsvindt.

En dan is er het grotere plaatje: het lichaam dat jarenlang spanning heeft opgeslagen en gecompenseerd, heeft op een gegeven moment zijn compensatievermogen opgebruikt. Dat is het moment waarop mensen instorten, niet door een nieuwe overbelasting, maar omdat de reserves op zijn.

De burn-out is dan niet de oorzaak. De burn-out is het eindpunt van iets wat al lang gaande was.

Wat te doen met informatie die je niet voelde

De logische vraag is: hoe weet je dan wat er opgeslagen zit, als je het niet meer voelt?

Dat is precies de uitdaging. En het is ook de reden waarom bewustwording van lichamelijke signalen zo vroeg mogelijk moet beginnen: voor het lichaam de spanning als normaal heeft geregistreerd en het contact ermee dunner is geworden.

Bodyfulness werkt aan dat contact.

Niet door spanning weg te masseren of te analyseren, maar door deelnemers te helpen het opnieuw te leren voelen. Welke plekken zijn altijd aan? Waar zit de spanning die er al is voordat de dag begint? Wat doet een vergadering, een gesprek, een mail met die specifieke plek in jouw lichaam?

Die vragen zijn geen navel staren. Het zijn de vragen die vroeg genoeg gesteld iets anders mogelijk maken dan wachten op het moment dat het lichaam het zelf beslist.